भारतलाई ‘लाल सलाम’ गरिरहेकी एक्ली नेहा

जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालयमा विद्यावारिधि अनुसन्धानरत उनी अखिल भारतीय विद्यार्थी सङ्घकी राष्ट्रिय अध्यक्षका रूपमा विद्यार्थी राजनीतिसँगै राष्ट्रिय बहसमा पनि जोडिएकी छन्।

---

नयाँ पेज

२०८३ कार्तिक ४ मंगलबार ०७:०० बजे

काठमाडौं :  भारतमा कम्युनिस्ट आन्दोलनको प्रभाव खुम्चिँदै गएको छ। कुनै समय मजदुर, किसान र विद्यार्थी आन्दोलनमा बलियो पकड बनाएका वामपन्थी राजनीतिक शक्तिहरू अहिले राष्ट्रिय राजनीतिमा आफ्नो पुरानो प्रभाव कायम राख्न सङ्घर्षरत छन्। निर्वाचनमा कमजोर उपस्थिति, सङ्गठनात्मक चुनौती र बदलिँदो राजनीतिक परिवेशले भारतीय वामपन्थी आन्दोलनलाई कठिन मोडमा पुर्‍याएको छ।

यही समयमा भारतको विद्यार्थी राजनीतिबाट उदाएकी भने आफ्नो आवाज बुलन्द गरिरहेकी छन्। शिक्षा, विद्यार्थी अधिकार, नागरिक स्वतन्त्रता र राज्यको जवाफदेहिताका विषयमा प्रश्न उठाउँदै उनी राष्ट्रिय बहसको केन्द्रतिर अघि बढेकी छन्।

भारतीय राजनीतिमा वामपन्थी विचारको प्रभाव घटिरहेको चर्चा भइरहेका बेला नेहाको सक्रियता आफैँमा एउटा चासोको विषय बनेको छ। उनी केवल विद्यार्थीका माग उठाउने नेतृका रूपमा मात्र होइन, व्यवस्थामाथि प्रश्न गर्ने युवा पुस्ताको प्रतिनिधिका रूपमा पनि हेरिन थालेकी छन्।

२९ वर्षीया बोरा विद्यार्थी नेतृ हुनुका साथै जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय (जेएनयू) मा विद्यावारिधि अनुसन्धानरत विद्यार्थी हुन्। उनी भारतको कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) लिबरेसनको विद्यार्थी संगठन अखिल भारतीय विद्यार्थी सङ्घ (एबीभीपी) की राष्ट्रिय अध्यक्ष हुन्।

कमजोर हुँदै गएको लाल झन्डाको प्रभाव

भारतको कम्युनिस्ट आन्दोलनको इतिहास लामो छ। मजदुर सङ्गठन, किसान आन्दोलन, विद्यार्थी राजनीति र विभिन्न सामाजिक अभियानमा वामपन्थी शक्तिहरूले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। पश्चिम बङ्गाल, केरल र त्रिपुराजस्ता राज्यमा कम्युनिस्ट पार्टीहरूले लामो समय सरकारसमेत चलाए।

तर पछिल्ला वर्षहरूमा राष्ट्रिय राजनीतिमा उनीहरूको प्रभाव पहिलेको जस्तो छैन। विशेषगरी लोकसभा निर्वाचनमा कम्युनिस्ट पार्टीहरूको सीमित उपस्थितिले उनीहरूको राजनीतिक सङ्कटलाई उजागर गरेको छ। पश्चिम बङ्गाल र त्रिपुरामा पनि उनीहरूले आफ्नो पुरानो चुनावी आधार गुमाएका छन्। केरलमा भने वामपन्थी राजनीति अझै महत्त्वपूर्ण शक्तिका रूपमा कायम छ।

यस्तो अवस्थामा वामपन्थी विचारको प्रतिनिधित्व गर्ने विद्यार्थी सङ्गठन र युवा अभियन्ताको भूमिकामाथि स्वाभाविक रूपमा चासो बढ्छ। पुराना राजनीतिक दलहरू कमजोर हुँदा नयाँ पुस्ताले उठाउने मुद्दा र आन्दोलनको शैलीले उनीहरूको प्रभाव कति विस्तार गर्न सक्छ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। नेहा बोरा यही बदलिँदो परिवेशमा चर्चामा आएकी युवा नेतृ हुन्।

क्याम्पसबाट राष्ट्रिय बहससम्म

२९ वर्षीया नेहा जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय (जेएनयू) मा विद्यावारिधि अनुसन्धानरत विद्यार्थी हुन्। समाजशास्त्रको अध्ययन, नाटक तथा सामाजिक गतिविधिमा संलग्नता र विद्यार्थी राजनीतिसँगको सम्बन्धले उनको सार्वजनिक जीवनलाई आकार दिएको छ।

भारतको राजधानी दिल्लीमा रहेको जेएनयू लामो समयदेखि विद्यार्थी राजनीति, वामपन्थी विचार र वैचारिक बहसको महत्त्वपूर्ण केन्द्र रहँदै आएको छ। यहाँका विद्यार्थी आन्दोलनले विश्वविद्यालयको सीमाभन्दा बाहिर राष्ट्रिय राजनीतिसम्म प्रभाव पार्ने गरेका छन्।

नेहाको राजनीतिक सक्रियता पनि यही परिवेशसँग जोडिन्छ। सन् २०१९–२०२० मा नागरिकता संशोधन कानुनविरुद्ध भएको आन्दोलनले उनको सार्वजनिक सक्रियतालाई नयाँ दिशा दिएको थियो। त्यसपछि विद्यार्थीका मुद्दा र सरकारी नीतिमाथि प्रश्न उठाउने अभियानमा उनको संलग्नता बढ्दै गएको देखिन्छ।

उनको राजनीतिक यात्रामा नाटकको पनि भूमिका छ। सामाजिक विषयमा आधारित नाटक र सडक प्रस्तुतिमा सहभागी हुँदा विभिन्न समुदायका अनुभव बुझ्ने अवसर पाएको उनले बताएकी छन्। नाटकबाट सुरु भएको सामाजिक चासो पछि राजनीतिक अभिव्यक्तिमा जोडिएको उनको यात्राको एउटा विशेष पक्ष हो।

प्रश्न गर्न नछाड्ने युवा आवाज

नेहाको चर्चाको एउटा प्रमुख आधार शिक्षा र परीक्षा प्रणालीसँग सम्बन्धित विषय हुन्। प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षाको व्यवस्थापन, प्रश्नपत्र चुहावटका आरोप, विद्यार्थीको भविष्य र शैक्षिक संस्थाको जवाफदेहिताजस्ता विषयमा उठ्ने असन्तुष्टिलाई उनले सार्वजनिक बहससँग जोड्ने प्रयास गरेकी छन्।

भारतमा लाखौँ विद्यार्थीको भविष्य प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षाको नतिजासँग जोडिएको छ। परीक्षामा अनियमितता भएको आरोप लाग्दा त्यसले विद्यार्थीको मेहनत, अवसरको समानता र राज्यप्रतिको विश्वासमाथि प्रश्न खडा गर्छ। यस्ता मुद्दामा विद्यार्थी नेताहरूले उठाउने आवाजले व्यापक जनचासो पाउन सक्छ।

नेहाको सक्रियतालाई पनि यही सन्दर्भमा बुझ्न सकिन्छ। उनका अभिव्यक्ति र आन्दोलनले समर्थकहरूको ध्यान खिच्नुका साथै उनको राजनीतिक दृष्टिकोणमाथि आलोचनात्मक बहससमेत जन्माएका छन्।

उनले उठाएका सबै आरोप स्वतः प्रमाणित हुन्छन् भन्ने होइन। तर सार्वजनिक संस्थाले जवाफ दिनुपर्ने प्रश्न उठाउनु र ती प्रश्नको तथ्यगत परीक्षण गर्नु लोकतान्त्रिक बहसका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्।

सडक आन्दोलन र सत्तामाथि प्रश्न

नेहाको सक्रियता शिक्षा र विद्यार्थीका मुद्दामा मात्र सीमित छैन। नागरिक अधिकार, निर्वाचन प्रक्रिया र राज्यका संस्थाहरूको भूमिकाबारे उठ्ने बहसमा पनि उनी जोडिएकी छन्।

भारतजस्तो विशाल लोकतन्त्रमा निर्वाचन प्रणालीको विश्वसनीयता, मतदाता नामावलीको शुद्धता र संवैधानिक संस्थाको निष्पक्षताबारे उठ्ने प्रश्नले राष्ट्रिय महत्त्व राख्छन्। यस्ता विषयमा आन्दोलनकारीका आरोप र सम्बन्धित संस्थाको जवाफ दुवैलाई तथ्यका आधारमा परीक्षण गर्नुपर्छ।

नेहाको राजनीतिक शैली सडकमा उपस्थित हुने, सार्वजनिक रूपमा प्रश्न उठाउने र सामाजिक सञ्जालमार्फत आफ्ना धारणा फैलाउने अभ्याससँग जोडिएको छ। यही शैलीले उनलाई क्याम्पसको घेराभन्दा बाहिरका दर्शक र पाठकसम्म पुर्‍याउन सहयोग गरेको देखिन्छ।

आजको राजनीतिमा कुनै नेताको प्रभाव निर्वाचन जित्न वा संसद्मा प्रतिनिधित्व गर्न सक्ने क्षमताले मात्र मापन हुँदैन। सार्वजनिक बहसमा कस्ता मुद्दा प्रवेश गराउन सकिन्छ, युवालाई कसरी आकर्षित गर्न सकिन्छ र संस्थाहरूलाई जवाफ दिन कसरी दबाब सिर्जना गर्न सकिन्छ भन्ने विषय पनि महत्त्वपूर्ण छन्।

खटीमादेखि दिल्लीसम्मको यात्रा

उत्तराखण्डको खटीमामा जन्मिएकी नेहा सानैदेखि फरक–फरक सहरमा हुर्किइन्। भारतीय सेनामा कार्यरत उनका बुबाको सेवाका कारण परिवारको बसाइँसराइ भइरहन्थ्यो। विद्यालय तहको अध्ययन पश्चिम बङ्गालमा गरेकी उनले दिल्ली विश्वविद्यालयअन्तर्गतको हिन्दू कलेजबाट समाजशास्त्रमा स्नातक गरिन्। त्यसपछि डा. भीमराव अम्बेडकर विश्वविद्यालयबाट स्नातकोत्तर अध्ययन पूरा गर्दै जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालयमा विद्यावारिधि अनुसन्धान सुरु गरिन्। उनको अनुसन्धान क्षेत्र नाटक तथा प्रस्तुति अध्ययन हो।

नेहाको सार्वजनिक जीवनमा नाटकको पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका छ। दिल्ली विश्वविद्यालयमा अध्ययन गर्दा उनी सामाजिक विषयमा आधारित नाटकहरूमा सहभागी भइन्। पछि दिल्लीको सडक नाटक समूह ‘सङ्वारी’सँग पनि जोडिइन्। नाटकले उनलाई आफूभन्दा फरक विचार र जीवन भोगेका मानिसका अनुभव बुझ्ने अवसर दिएको उनले समाचार संस्था रोयटर्ससँगको कुराकानीमा बताएकी छन्।

नागरिकता कानुनविरुद्धको आन्दोलनले बदल्यो बाटो

सन् २०१९–२०२० मा भारतमा नागरिकता संशोधन कानुनविरुद्ध विद्यार्थी तथा नागरिकले आन्दोलन गरे। यही आन्दोलन नेहाको राजनीतिक सक्रियताका लागि महत्त्वपूर्ण मोड बन्यो। त्यसअघि नाटक र सामाजिक गतिविधिमा संलग्न उनी त्यसपछि विद्यार्थी राजनीतिमा थप सक्रिय भइन्।

उनी वामपन्थी विचारधारासँग निकट अखिल भारतीय विद्यार्थी सङ्घ (एआईएसए) मा आबद्ध भइन् र पछि त्यसकी राष्ट्रिय अध्यक्ष बनिन्। शिक्षा, विद्यार्थी अधिकार र सरकारी नीतिको जवाफदेहिताका विषयमा उनको सक्रियता बढ्दै गयो।

सडकबाट राष्ट्रिय बहससम्म

नेहाको चर्चा अहिले परीक्षा प्रणालीमा मात्र सीमित छैन। भारतको निर्वाचन आयोगले मतदाता नामावली पुनरावलोकन गर्ने प्रक्रियालाई लिएर उठेको विवादमा पनि उनी सक्रिय देखिएकी छन्। विशेष गहन पुनरावलोकन प्रक्रियाबाट ठूलो सङ्ख्यामा मतदाताको नाम हटाइएको भन्दै आन्दोलनकारीले मुख्य निर्वाचन आयुक्त ज्ञानेश कुमारको राजीनामा मागेका छन्।

आन्दोलनकारीको दाबीअनुसार मतदाता विवरण व्यवस्थापनमा गम्भीर अनियमितता भएको छ। उनीहरूले मतदाता नामावलीबाट १३ करोड नाम हटाइएको आरोपसमेत लगाएका छन्। तर निर्वाचन आयोगले कुनै पक्षलाई लाभ पुर्‍याउने गरी काम गरेको आरोप अस्वीकार गरेको छ। 

अक्टोबर २०२६ मा दिल्लीमा भएको प्रदर्शनका क्रममा प्रहरीले नेहासहित केही अभियन्तालाई नियन्त्रणमा लिएको थियो। प्रहरीले प्रदर्शनकारीलाई निर्धारित प्रदर्शनस्थल जन्तरमन्तरसम्म पुग्न रोकेपछि नेहाले अर्को स्थानमा भेला हुन आह्वान गरेकी थिइन्। नियन्त्रणमा रहेकै अवस्थामा पनि उनले आन्दोलन जारी राख्न समर्थकलाई आग्रह गरेको रोयटर्सले जनाएको छ। उनी त्यसै दिन रिहा भएकी थिइन्।

नेहाका भाषण हिन्दी र अङ्ग्रेजी दुवै भाषामा हुने गरेका छन्। संविधानले सुनिश्चित गरेका अधिकार, विद्यार्थीका समस्या, असमानता र सरकारको जवाफदेहितालाई जोडेर बोल्ने शैलीका कारण उनका अभिव्यक्ति सामाजिक सञ्जालमा पनि फैलिएका छन्। रोयटर्सका अनुसार उनी शान्त ढङ्गले कुराकानी गर्ने तर मञ्चमा भने प्रभावशाली रूपमा प्रस्तुत हुने नेतृका रूपमा चिनिएकी छन्।