कोरियाली सीमामा फेरि मनोवैज्ञानिक युद्ध

लाउडस्पिकर सञ्चालन गर्ने उत्तर कोरियाको घोषणा

---

नयाँ पेज

२०८३ कार्तिक ६ बिहीबार १२:५३ बजे

काठमाडौं : उत्तर कोरिया र दक्षिण कोरियाबीचको तनाव फेरि बढेको छ। दशकौँदेखि शत्रुतापूर्ण सम्बन्धमा रहेका यी दुई देशबीच सीमामा सैनिक किल्ला निर्माण, बारुदी सुरुङ विस्फोट, चेतावनीका गोली र प्रचार प्रसारणलाई लिएर विवाद चर्किएको छ। पछिल्लो घटनाक्रममा उत्तर कोरियाली नेता किम जोङ उनकी बहिनी किम यो जोङले दक्षिण कोरियालाई लक्षित गर्दै सीमाभरि ध्वनिवर्धकबाट प्रचार प्रसारण पुनः सञ्चालन गर्ने घोषणा गरेकी छन्।

यो घोषणा सामान्य प्रचार प्रसारणमा फर्किने निर्णय मात्र होइन। दुई कोरियाबीच वर्षौँदेखि चल्दै आएको मनोवैज्ञानिक युद्ध पुनः चर्किन सक्ने सङ्केत पनि हो। सीमामा तैनाथ सैनिकहरू आमनेसामने रहेका बेला एउटा चेतावनी, एउटा गोली वा एउटा विस्फोटले समेत ठूलो सैन्य टकरावको जोखिम बढाउन सक्छ।

सीमा किन बनिरहेको छ युद्धको नयाँ केन्द्र?

कोरियाली प्रायद्वीपमा अहिले देखिएको तनावको जरो सन् १९५० देखि १९५३ सम्म चलेको कोरियाली युद्धको अपूर्ण अन्त्यसम्म पुग्छ। उक्त युद्ध युद्धविराम सम्झौतामा टुङ्गिएको थियो, औपचारिक शान्ति सम्झौतामा होइन। त्यसयता उत्तर र दक्षिण कोरिया छुट्टाछुट्टै राजनीतिक तथा सैन्य व्यवस्थामा रहँदै आएका छन्। दुवै देशबीचको असैनिकीकृत क्षेत्र भनिने सीमाक्षेत्र विश्वकै सबैभन्दा कडा सुरक्षा व्यवस्था भएका क्षेत्रमध्ये एक हो। यहाँ हुने सानो घटनाले पनि दुई देशबीचको सम्बन्धमा ठूलो असर पार्न सक्छ।

उत्तर कोरियाले सन् २०२४ देखि दक्षिणसँगको सीमामा सुरक्षा व्यवस्था थप कडा पार्दै आएको छ। बारुदी सुरुङ बिछ्याउने, काँडेतार लगाउने, ट्याङ्क रोक्ने अवरोध निर्माण गर्ने र सैनिक किल्ला विस्तार गर्ने कामलाई उसले तीव्र बनाएको छ। नेता किम जोङ उनले दक्षिण कोरियासँगको सम्बन्धलाई स्थायी रूपमा अलग राख्ने नीति अघि सारेका छन्। उत्तर कोरियाको नेतृत्वले दक्षिणलाई शत्रुतापूर्ण राज्यका रूपमा चित्रण गर्दै आएको छ। यसले दुई देशबीच सम्बन्ध सुधार गर्ने सम्भावनालाई थप जटिल बनाएको छ।

उत्तर कोरियाले सीमालाई अभेद्य किल्लामा रूपान्तरण गर्न खोजिरहेको बेला दक्षिण कोरियाले भने उत्तरका सैनिक गतिविधिमाथि प्रश्न उठाएको छ। दक्षिण कोरियाली सेनाका अनुसार यस वर्ष सीमा क्षेत्रमा किल्ला निर्माण गर्ने क्रममा उत्तर कोरियाली सैनिकले करिब ५० पटक सैन्य सीमारेखा पार गरेका छन्। दक्षिणले त्यस्ता घटनामा चेतावनीका गोली चलाउनुका साथै ध्वनिवर्धकबाट चेतावनी प्रसारण गरेको जनाएको छ। तर उत्तर कोरियाले आफ्ना सैनिकले सीमा उल्लङ्घन गरेको आरोप अस्वीकार गर्दै आफूले आफ्नै भूभागमा निर्माणकार्य गरिरहेको दाबी गरेको छ।

बारुदी सुरुङ विस्फोटले थपेको तनाव

सेप्टेम्बर २१ मा सीमाक्षेत्रमा भएको बारुदी सुरुङ विस्फोटले तनावलाई थप चर्काएको छ। दक्षिण कोरियाली सैनिकहरू गस्ती मार्ग सफा गर्ने क्रममा विस्फोटमा परेका थिए। अमेरिकी नेतृत्वको संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय कमान्डसँग गरिएको निरीक्षणपछि दक्षिण कोरियाले उक्त विस्फोट उत्तर कोरियाले बिछ्याएका बारुदी सुरुङका कारण भएको निष्कर्ष निकालेको छ। समाचार संस्था रोयटर्सका अनुसार दुई सैनिक गम्भीर घाइते भएका थिए। एसोसिएटेड प्रेसले भने तीन सैनिक घाइते भएको जनाएको छ।

दक्षिण कोरियाले उत्तर कोरियासँग माफी माग्न, सीमामा जारी निर्माणकार्य रोक्न र बाँकी बारुदी सुरुङ हटाउन आग्रह गरेको छ। उसले उक्त घटनाबारे संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय सुरक्षा परिषद्लाई जानकारी गराउने तयारीसमेत गरेको छ। तर प्योङयाङले विस्फोटमा आफ्नो जिम्मेवारी अस्वीकार गर्दै दक्षिण कोरियाले आफूलाई दोष लगाउन घटना सिर्जना गरेको आरोप लगाएको छ। यसरी एउटै घटनालाई लिएर दुवै पक्षका दाबी परस्परविरोधी छन्। घटनाको जिम्मेवारीबारे दुवै देशबीच सहमति नहुँदा तनाव घटाउने प्रयाससमेत कठिन बनेको छ

ध्वनिवर्धकबाट चल्ने युद्ध कस्तो हुन्छ?

सीमामा ध्वनिवर्धकबाट गरिने प्रचार प्रसारण कोरियाली द्वन्द्वको पुरानो हतियार हो। यसको उद्देश्य गोली चलाएर भौतिक क्षति पुर्‍याउनु मात्र होइन, विपक्षी सैनिक र नागरिकको मनोबल, धारणा तथा राजनीतिक विश्वासमा प्रभाव पार्नु पनि हो। त्यसैले यसलाई मनोवैज्ञानिक युद्ध भनिन्छ।

विगतमा दक्षिण कोरियाले सीमापार आफ्ना प्रसारणमार्फत समाचार, उत्तर कोरियाली शासनको आलोचना र लोकप्रिय सङ्गीत सुनाउने गरेको थियो। यस्ता प्रसारणले उत्तर कोरियाको सूचना नियन्त्रणको व्यवस्थालाई चुनौती दिन सक्ने भएकाले प्योङयाङले तीव्र आपत्ति जनाउँदै आएको छ। तनाव बढ्दा दुवै देशले एकअर्कालाई लक्षित गर्दै ध्वनिवर्धक प्रयोग गर्ने गरेका छन्।

दक्षिण कोरियाका राष्ट्रपति ली जे म्युङले पदभार सम्हालेपछि उत्तरसँगको तनाव घटाउने उद्देश्यले गत वर्ष सीमामा आफ्ना ध्वनिवर्धक प्रसारण रोकेका थिए र स्थायी रूपमा जडान गरिएका उपकरण हटाएका थिए। त्यसपछि उत्तर कोरियाले पनि दक्षिणलाई लक्षित आफ्ना प्रसारण रोकेको थियो। तर अहिले उत्तर कोरियाले पुनः प्रसारण सञ्चालन गर्ने घोषणा गरेपछि सम्बन्ध सुधारका लागि चालिएका ती कदम उल्टिने जोखिम बढेको छ

किम यो जोङको चेतावनी : अब के होला?

किम यो जोङ उत्तर कोरियाली नेता किम जोङ उनकी बहिनी मात्र होइनन्, शासनको राजनीतिक सन्देश सार्वजनिक गर्ने प्रभावशाली अधिकारी पनि हुन्। सीमाक्षेत्रको निरीक्षणपछि उनले दक्षिण कोरियाली सैनिकले चेतावनीका गोली चलाउने र ध्वनिवर्धक प्रयोग गर्ने काम जारी राखे उत्तर कोरियाले कडा प्रतिकार गर्ने चेतावनी दिएकी छन्। उनले उत्तरका सैनिक वा भूभागमा वास्तविक क्षति पुगेमा सीमामा तैनाथ सेनाले कठोर जवाफ दिने बताएकी छन्।

अक्टोबर २१ मा उनले यसै महिनाभित्र सीमाभरि ध्वनिवर्धक सञ्चालनमा ल्याउने घोषणा गरेकी थिइन्। त्यसको भोलिपल्ट, अक्टोबर २२ मा, उनले केही दिनभित्रै ती उपकरणलाई तयारी अवस्थामा राखिने र सीमाभरि नयाँ प्रतिकारात्मक उपाय लागू गर्न सकिने चेतावनी दिइन्। यसले उत्तर कोरियाको तयारीसम्बन्धी घोषणा थप स्पष्ट भएको देखाउँछ। तर ध्वनिवर्धकबाट प्रसारण वास्तवमै सुरु भइसकेको पुष्टि भने यी घोषणाले गर्दैनन्।

दक्षिण कोरियाले उत्तर कोरियालाई संवादमा फर्कन आग्रह गरेको छ। दक्षिण कोरियाली रक्षा मन्त्रालयले उत्तरले धम्कीअनुसार कदम चाले अनुपातिक प्रतिकार गरिने जनाएको छ। त्यहाँका संयुक्त सेना प्रमुख जिन योङ–सुङले पनि सम्भावित उक्साहटको कडा जवाफ दिन सेनालाई निर्देशन दिएका छन्। यसले दुवै पक्ष अहिले एकअर्काको कदम नियाल्दै प्रतिकारको तयारीमा रहेको देखाउँछ।

तनाव घटाउने कूटनीति किन कमजोर हुँदै छ?

दक्षिण कोरियाका राष्ट्रपति ली जे म्युङले उत्तरसँग सम्बन्ध सुधार गर्ने र सीमामा सैन्य तनाव घटाउने नीति अघि सारेका छन्। तर किम जोङ उनको नेतृत्वले दक्षिणसँगको कूटनीति र सहयोगबाट दूरी बढाउँदै उसलाई स्थायी शत्रुका रूपमा चित्रण गरिरहेको छ। अर्कोतर्फ, अमेरिकासँग उत्तर कोरियाको आणविक कार्यक्रमबारे हुने वार्ता पनि लामो समयदेखि गतिरोधमा छ। यसले कोरियाली प्रायद्वीपको तनावलाई क्षेत्रीय सुरक्षा र अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिसँग जोडेको छ।

उत्तर कोरियाले ध्वनिवर्धक पुनः सञ्चालन गर्ने घोषणा गरे पनि त्यसलाई तत्काल ठूलो सैन्य आक्रमणको सङ्केत मान्न मिल्दैन। विश्लेषकहरूका अनुसार यस्तो घोषणा दबाब सिर्जना गर्ने र दक्षिण कोरियाको नीतिलाई कठिन अवस्थामा पार्ने रणनीतिक कदम पनि हुन सक्छ। तर सीमामा बारुदी सुरुङ, सैनिक किल्ला, चेतावनीका गोली र प्रतिकारको धम्की एकै समयमा बढिरहेका बेला गलत आकलन वा अनपेक्षित घटनाले तनावलाई नियन्त्रणबाहिर पुर्‍याउन सक्ने जोखिम भने वास्तविक छ।

अहिलेको मुख्य प्रश्न उत्तर कोरियाले ध्वनिवर्धक कहिले सञ्चालन गर्छ भन्ने मात्र होइन। त्यसपछि दक्षिण कोरियाले कस्तो प्रतिक्रिया दिन्छ र दुवै पक्षले सीमामा देखिएको तनावलाई संवादबाट नियन्त्रण गर्न सक्छन् कि सक्दैनन् भन्ने पनि हो। कोरियाली सीमामा फेरि सुनिन सक्ने प्रचारको आवाजले दुई देशबीचको पुरानो वैमनस्य मात्र सम्झाउने छैन, युद्धविराममा अडिएको शान्ति कति कमजोर हुन सक्छ भन्ने पनि देखाउनेछ।